کلیه نباتات معروف به مرکبات متعلق به دو‌لپه‌ای‌ها، راسته ژرانیال، خانواده روتاسه، زیر خانواده آورانتوئیده، قبیله سیتره، زیر قبیله سیترینه می‌باشند (شیبانی، 1366؛ فرزاد، 1389).

مرکبات گیاهانی بوته‌ای، درختچه­ ای با شاخ و برگ متراکم و درختی، با گل­های سفید مایل به ارغوانی هستند. گل­ها دارای ۸-۴ گلبرگ ضخیم سفید، قرمز یا ارغوانی رنگ، ۵-۴ کاسبرگ و ۳۲-۱۶ پرچم هستند (راحمی، 1386).  شاید بتوان موطن اصلی مرکبات را جنوب چین، هند، جزایر مالزی و اندونزی و بالاخره دامنه‌های جنوبی و گرمسیری کوه هیمیالیا دانست (شیبانی، 1366) که در زمان‌های خیلی قدیم به‌وسیله انسان‌های اولیه یا به طرقی دیگر بعضی از انواع مرکبات مانند نارنج و ترنج به جنوب چین برده شدند. علاوه بر شمال هندوستان، شرق چین نیز مرکز اصلی برای برخی از انواع مرکبات مانند پونسروس و کومکات می‌باشد (مجتهدی، 1362).

در حال حاضر مرکبات در سراسر جهان در مکان‌هایی که بارش سالیانه کافی باشد رشد می‌کنند. کشورهای عمده تولید مرکبات آرژانتین، استرالیا، برزیل، چین، کوبا، مصر، هند، اسرائیل، ایتالیا، ژاپن، مکزیک، مراکش، آفریقای جنوبی، اسپانیا، ترکیه و ایالات متحده هستند (Hajivand and Abdullah, 2012).  مرکبات از جمله نباتاتی هستند که در مقابل سرما حساس بوده و به‌واسطه همین شرایط جوی است که منطقه جغرافیایی و تجاری مرکبات بین 40 درجه عرض شمالی و جنوبی قرار دارد. حد متوسط درجه حرارت برای درختان مرکبات 14 درجه سلسیوس است. مقاومت مرکبات در برابر سرما برحسب انواع مختلف آن‌ها  متفاوت است. مثلاٌ درختان لیمو و بالنگ در برابر کوچکترین یخبندانی از پا درآمده و فقط در سواحل دریاها می‌توانند ایستادگی کنند (فلاطون، 1347). (باقری، 1392)

مهم‌ترین انواع مرکبات در استان خوزستان را به‌شرح زیر ذکر می‌نماید: پرتقال (محلی دزفول یا سیاه‌ورز، هاملین، مارس، والنسیا)؛ نارنگی (محلی دزفول، کلمانتین، دنسی، کینو)؛ لیموترش (اورکالمون، لیسبون لمون)؛ گریپ‌فروت (تو‌سفید ، تو‌سرخ)؛ انواع لیمو یا لایم(لیموشیرین، لیمو شیشه، لیموی ایرانی یا پرشین لایم)؛ انواع تانجلوها (پرل، اورلاندو، مینه‌اولا).

فیزیولوژی باردهی
زمــان گلدهــی مرکبــات بهشــدت تحــت تأثیــر عوامــل محیطــی بویــژه دمــا و رطوبــت خــاک اســت. اغلــب گونه هــای مرکبــات در نواحــی نیمه گرمســیر بــا زمســتانهای ســرد، فقــط یــک بــار در ســال و در اوایــل بهــار گل میدهنــد. در ایــن نواحــی گل انگیــزی در اواخــر پاییــز صــورت میگیــرد. گلهــا، در جوانه هــای جانبــی، روی شــاخه های رویشــی ســال قبــل )هــر دو رشــد بهــاره و تابســتانه( ظاهــر میشــوند. در نواحــی گرمســیری و ســاحلی ممکــن اســت درختــان در طــول ســال چندیــن بــار گل دهنــد یــا اینکــه دوره گلدهــی بسـیار طوالنـی داشـته باشـند. بارندگـی یـا آبیـاری بعـد از یـک دوره خشـکی طوالنـی )حداقـل 30 روزه( و همچنیـن بیماریهــا ممکــن اســت ســبب گلدهــی مرکبــات در ایــن مناطــق شــود.

مرکبـات در سـن 10 تـا 22 سـالگی بـه حداکثـر توانایـی خــود در میوهدهــی میرســند. درخــت ســالم مرکبــات تعداد بســیار زیــادی گل میدهــد، امــا ذخایــر غذایــی درخـت اجـازه تبدیـل تمـام آنهـا را بـه میـوه نمیدهـد. علاوه برایــن، اگــر تمــام یــا بخــش اعظــم گلهــا بــه میــوه تبدیــل شــود، درخــت تحمــل فیزیکــی الزم بــرای نگهـداری ایـن حجـم عظیـم از میـوه را نخواهـد داشـت. بنابرایـن، درصـد زیـادی از گلهـا در همـان ابتـدای دوران گلدهـی ریـزش میکننـد و بـه میـوه تبدیـل نمیشـوند و تعــداد انبوهــی از میوههــای تــازه تشکیلشــده نیــز در همـان مراحـل اولیـه نمـو از درخـت جـدا میشـوند. بـه ایــن ترتیــب، مثلا در لمونهــا فقــط هفــت درصــد و در پرتقالهــا گاهــی کمتــر از یــک درصــد جوانه هــای گل بــه میــوه قابلبرداشــت تبدیــل خواهنــد شــد.

بارندگی
مقــدار بــارش سالانه و همچنیــن پراکنــش بارندگــی از مـوارد مهـم دیگـری اسـت کـه بایـد در انتخـاب محـل بــاغ مرکبــات و در طراحــی سیســتمهای زهکشــی و ِ آبیــاری بــاغ مــد نظــر قــرار گیــرد. مطابــق مطالعات موجـود بارندگـی سـالیانه 1250 تـا 1850 میلیمتـر کـه پراکنــش خوبــی نیــز داشــته باشــد میتوانــد نیــاز ایــن درختــان را برطــرف کنــد. وقــوع بارشهــای ســنگین در دوران گلدهـی، تشـکیل میـوه و مرحلـه قبـل از برداشـت میـوه ممکـن اسـت سـبب افـت شـدید کیفیـت میوه شـود.

باد
بــاد یکــی از عوامــل محدودکننــده در تولیــد مرکبــات اســت. بنابرایــن در انتخــاب محــل بــاغ بایــد میــزان شـیوع بادهـای خسـارتزا را دقیـق بررسـی کـرد. هرچـه شــدت وزش بــاد در منطقــه بیشتــر باشــد، احتمــال بــروز خســارتهای ناشــی از خراشــیدگی میوه هــا در اثــر ســایش آنهــا بــه بخشهــای مختلــف درخــت بیشتـر میشـود. همچنیـن بادهـای تنـد مانـع از پـرواز زنبورهــای عســل میشــود و از درصــد تشــکیل میــوه میکاهــد. بادهــای دائمــی بــا هــر شــدتی کــه بوزنــد، ســبب کجشــدن نهالهــا و درختــان جــوان میشــوند و رشـد تـاج را از حالـت معمـول خـارج میکننـد. بادهـای گــرم و خشــک بــه پژمردگــی برگهــا، خشــکیدگی سرشــاخه های جــوان و ریــزش تعــداد زیــادی از گلهــا و میوه چه هــا منجــر میشــوند. بادهــای ســرد ملایم یا شـدید نیـز زیانهـای شـدیدی را بـه درخـت وارد می آورنـد.

پرتقال تامسون ناول

رقمــی بیبــذر و خیلــی زودرس اســت. ایــن رقــم کمابیـش متحمـل بـه سـرما و نیمه پاکوتـاه اسـت. انـدازه میوه هـا متوسـط تـا درشـت بـه شـکل کـروی یـا بیضـوی اسـت و نـاف بـاز و بزرگـی در آن دیـده میشـود. گوشـت میــوه تــرد اســت و بهخوبــی رنــگ میگیــرد. میوه هــا مانـدگاری خوبـی ندارنـد و پـس از مـدت کوتاهـی دچـار افـت کیفـی میشـوند علاوه بـر تامسـون نــاول، ارقــام مختلفــی از پرتقــال نــاول ماننــد واشــنگتن، نیوهـال، ناولینـا، کارا کارا، فوکوموتـو، لیـن لیـت، فراسـت و ناولیــت در کشــور کشــت و پــرورش میشــود.

پرتقال والنسیا
دیررستریــن رقــم تجــاری پرتقــال و رقمــی بی بــذر و پرمحصــول و بــا تاجــی بــزرگ اســت. انــدازه میوه هــا متوســط تــا درشــت و شــکل آنهــا کشــیده تــا کمــی کــروی و گاهــی تخممرغــی بــا پوســتی نــازک و صــاف اســت. از گلدهــی تــا رســیدن میــوه حــدود 13 تــا 16 مــاه بــه طــول میانجامــد. گوشــت میــوه معطــر، پــرآب ً تــا حــدودی اســیدی اســت و بــرای صنایــع  فـراوری رقمـی ایـده آل محسـوب میشـود. ایـن رقـم تـا حــدودی ســال آور اســت. میوه هــا روی درخــت به خوبــی قابل نگهــداری هســتند . انــواع متفاوتــی از پرتقــال والنســیا ماننــد رودرد، فراســت، اولینــدا، دلتــا ســیدلس، میدنایــت و والنســیا لیــت در ایــران پــرورش می یابنــد. 

پرتقال مورو
رقمـی بی بـذر، زودرس بـا رشـد متوسـط و بسـیار پربـار اسـت. آنتوسـیانین در گوشـت میـوه به فراوانـی و زودهنگام تشـکیل میشـود، ولـی ایـن رنگدانـه در پوسـت ناچیـز اسـت و بنابرایـن پوسـت میـوه در نواحـی سـاحلی رنـگ نمیگیـرد. میـوه آن متوسـط تـا درشـت، نیمه کـروی تـا گـرد اسـت. پوسـت میـوه ضخامت متوسـطی دارد و نسـبتا ســفت بــه گوشــت چســبیده اســت. میوه هــا در صــورت انبــارش طولانی مــدت طعــم پوســیدگی میگیرنــد، ولــی از نظـر حمل و نقـل وضعیـت خوبـی دارد

پرتقال هاملین
یکــی از ارقــام آبگیــری و از زودرستریــن رقم هــای پرتقـال اسـت. رقمـی پرمحصـول و فاقـد سـال آوری اسـت کـه نسـبت بـه اغلـب ارقـام دیگـر تحمـل بیشتـری بـه ســرما از خــود نشــان میدهــد. انــدازه میوه هــا در حــد متوسـط تـا ریـز و شـکل آنهـا کـروی تـا اندکـی پخـت و تخم مرغــی اســت. پوســت میــوه نــازک، بــه رنــگ زرد تیــره تــا نارنجــی روشــن اســت و بخــش خوراکــی میــوه هـم آبـدار، شـیرین، تـرد و کم بـذر اسـت

پرتقال مارس
رقمــی زودرس اســت و عملکــرد خوبــی نیــز دارد. میوه هــا اغلــب به صــورت خوشــه ای روی شــاخه ها تشــکیل میشــوند و درشــتی میوه هــا در حــد متوســط تــا بــزرگ و شــکل آنهــا نیــز گــرد تــا کمــی پخــت اســت. ایــن رقــم دارای عــادت ســال آوری اســت و میــوه
قابلیت نگهــداری خوبــی روی درخــت دارد

نارنگی انشو
ایــن رقــم در برابــر ســرما و شــرایط نامطلــوب تحمــل خوبــی دارد. میوه هــای نارنگــی انشــو از زودرستریــن ارقـام نارنگـی اسـت و بسـته بـه نـوع واریتـه، از شـهریور آمــاده برداشــت اســت. از لحــاظ درشــتی میــوه در حــد متوسـط تـا کوچـک و بـه شـکل پخـت تـا نیمه کـروی و گاهـی گـردندار و فاقـد بـذر و بـه رنـگ نارنجـی اسـت. پوســت میــوه نــازک و تــا حــدودی چرمــی بــا ســطحی صـاف اسـت کـه براحتـی از گوشـت جـدا میشـود انـواع مختلفـی از انشـو شـامل هاشـیموتو، ایواســاکی، اکیتســو، میــاگاوا، ســوجییاما و ایشــیگاوا در کشـور موجـود اسـت. 

نارنگی کلمانتین کادوکس
کلمانتیــن رقمــی زودرس اســت و از لحــاظ انــدازه تــاج متوســط اســت. امــا رقمــی خودناســازگار اســت و مناســبترین گرده دهنده هــا بــرای ایــن رقــم شــامل نارنگــی هایدنســی، کینــو، اورالنــدو و پرتقــال والنســیا میشـوند. درشـتی میوههـا در حـد کوچـک تـا متوسـط اســت و قطــر متوســط آنهــا حــدود پنــج ســانتیمتر اســت. شــکل میوههــا از اندکــی پخــت تــا کــروی یــا کشـیده اسـت و گاهـی نیـز هرمیشـکل اسـت. ضخامـت  محکمـی پوسـت در حـد متوسـط اسـت و اتصـال نسـبتا بـه گوشـت دارد، ولـی براحتـی قابـل پوسـتگیری اسـت. رنـگ گوشـت نارنجـی تیـره و دارای بافتـی تـرد و پـرآب بــا طعــم شــیرین و معطــر اســت . ارقــام دیگــری از نارنگــی کلمانتیــن ماننــد نولــس، ماریســول و کلمــن روبــی در کشــور موجــود هســتند کــه در حضــور گرده دهنده هــای دیگــر تعــداد اندکــی بــذر تولیــد میکننــد و درصورتیکــه در محیــط ایزولــه پــرورش یابنــد، میوه هــای تولیــدی بــدون بــذر هســتند.

نارنگی پونکن (یونسی)
رقمـی سـال آور اسـت و نسـبت بـه اغلـب ارقـام نارنگی تحمــل کمتــری بــه ســرما دارد. از نظــر زمــان رســیدن میوه هـا در ردیـف اول ارقـام میـانرس قـرار دارد و پـس از نارنگی هــای انشــو و کلمانتیــن میرســد. انــدازه میوه هــا بــزرگ و شــکل آنهــا کــروی تــا اندکــی پخــت اســت. گوشـت آن نارنجی رنـگ بـا بافتـی تـرد و گوشـتی و آبـدار با مزه نسبتا دلچسب و معطر است.

نارنگی پیج
پیـج از ارقـام پربـار و خودناسـازگار محسـوب میشـود و بــرای تشــکیل میــوه بــه گردهدهنــده مناســب نیــاز دارد. میوههــا از لحــاظ درشــتی در حــد متوســط اســت و دارای شـکل پخـت تـا نیمـه کـروی هسـتند. ضخامـت پوســت متوســط اســت و رنــگ پوســت در زمــان بلــوغ نارنجـی مایـل بـه قرمـز و رنـگ گوشـت میـوه بـه رنـگ نارنجــی تیــره اســت و بافــت آن تــرد و آبــدار و بســیار معطـر و شـیرین اسـت. رقمـی بـذردار، زودرس و حسـاس بـه خشـکی اسـت کـه قابلیـت انبارمانـی آن پاییـن اسـت و بــه عارضــه ترکیدگــی قبــل از برداشــت پوســت نیــز حساس است.

نارنگی یاشار
دورگــی کمپلکــس و حاصــل تلاقی مینئــوال تانجلــو بــا شانگشــا اســت کــه در ســال 1389 توســط مؤسســه تحقیقــات مرکبــات کشــور معرفــی شــد. میوه هــا انــدازه متوســطی دارد، بــذردار، کــروی تــا پخــت و دارای محــور توخالـی هسـتند. پوسـت میـوه بـه آسـانی میانـی نسـبتا نارنگی هــای دیگــر قابــل جداشــدن از گوشــت نیســت. از دیررستریــن ارقــام نارنگــی محســوب میشــود. پوســت و گوشــت میوه هــا در زمــان رســیدن نارنجــی تیــره میشـود و عطـر و طعـم میـوه عالـی اسـت

نارنگی کینو
رقمــی میــانرس، پررشــد و ســال آور اســت. میوه هــا بــذردار، متوســط و شــکل پخــت دارنــد. پوســت میوه هــا نــازک و چرمــی بــا ســطح صــاف و صیقلــی اســت کــه بخوبـی بـه گوشـت میـوه چسـبیده، امـا براحتـی قابــل پوســتگیری اســت. گوشــت میــوه بــه رنــگ زرد مایــل بــه نارنجــی، بســیار آبــدار، خوشط عــم و معطــر اســت و بافتــی ســفت دارد

نارنگی مینئولا تانجلو
در اصــل دورگــی اســت کــه از تلاقی گریپ فــروت دانکــن و نارنگــی دنســی مینئــوال تانجلــو بــه دســت آمده ­اسـت. رقمـی پررشـد، میـانرس و پرمحصـول، دارای میوه هایـی بـا انـدازه متوسـط تـا درشـت بـه شـکل پخـت تـا کشـیده بـا گردنـی کاملا مشـخص و زنگوله ای شـکل و بـه رنـگ نارنجـی تیـره اسـت. پوسـت میـوه بـه رنـگ نارنجــی مایــل بــه قرمــز و کاملا بــه گوشــت چســبیده اســت. میوه هــا دارای گوشــتی نارنجــی بــا بافــت تــرد و آبــدار، معطــر و کمــی تــرش و کم بــذر اســت. میوه هــا از آذر تــا بهمــن مــاه آمــاده برداشــت هســتند و تحمــل بالایی در برابــر ضربــات مکانیکــی ناشــی از حمل و نقــل دارنــد 

نارنگی اورلاند تانجلو
دورگــی بین گونــه ای و حاصــل تالقــی گریپ فــروت دانکـن و نارنگـی دنسـی و رقمـی میـانرس و پرمحصـول اسـت. نسـبت بـه مینئولا تانجلـو تحمـل بیشتـری بـه ســرما دارد  میوه هــا عمومــا کــروی تــا تخم مرغــی بــا انـدازهای متوسـط تـا درشـت اسـت و پوسـت آنهـا نازک صـاف بـه رنـگ نارنجـی روشـن تـا تیـره و کاملا بـه گوشـت چسـبیده اسـت. گوشـت میـوه معطـر و کمـی شـیرین اسـت و از اواخـر آبـان آمـاده برداشـت اسـت. برای حصــول عملکــرد بالا در ایــن رقــم بــه دگرگشــنی نیــاز اســت و مناســبترین ارقــام گردهدهنــده شــامل تمپــل، کینـو، کلمانتیـن و دنسـی هسـتند. ایـن رقـم بـا مینئولا  تانجلـو ناسـازگار اسـت 

لیموشیرین
درشــتی میــوه در حــد متوســط اســت و شــکل آنهــا نیمه کــروی تــا پخــت یــا بیضــی کوتــاه اســت. پوســت میـوه نـازک تـا خیلـی نـازک و بـا سـطحی صـاف اسـت و در زمـان رسـیدگی بـه رنـگ سـبز تـا زرد مایل بـه نارنجی دیــده میشــود. گوشــت میــوه در زمــان رســیدگی بــه رنـگ زرد کهربایـی، تـرد، بسـیار آبـدار و بـه دلیـل فقـدان اســید تــا حــدودی بیمــزه اســت، ولــی اغلــب پــس از خـوردن میـوه طعمـی تلـخ در دهـان احسـاس میشـود. رقمـی حسـاس بـه سـرما اسـت

لیمو عمانی (لیمو آب شیراز)
دارای تعــداد زیــادی شــاخه های ترکــه ای باریــک و ظریــف بــا تیغهــای کوچــک و شــاخوبرگ متراکــم بــا برگهــای ســبز روشــن اســت. میوههــا خیلــی کوچــک، بــه شــکل گــرد، تخم مرغــی واژگــون یــا بیضــوی کوتــاه اســت و حــدود 3 تــا 8 بــذر دارد. پوســت میــوه خیلــی نــازک، دارای ســطحی صــاف و چرمــی اســت کــه کامــ ًا بــه گوشــت چســبیده اســت. رنــگ پوســت در هنــگام رسـیدگی ابتـدا سـبز روشـن و در مرحلـه رسـیدگی کامـل بـه زرد متمایـل میشـود. گوشـت میـوه سـبز مایـل بـه زرد بـا بافتـی تـرد، آبـدار و حـاوی مقـدار زیـادی اسـید و عطــری دلپذیــر اســت

پرشین لایم
درختــی بــا قــدرت رویشــی زیــاد و تاجــی عریــض، گسـترده و آویـزان بـا شـاخه هایی متراکـم و بـدون خـار و بـه رنـگ سـبز اسـت. میوه هـا دارای انـدازه ای متوسـط تـا کوچـک و بی بـذر یـا کم بـذر هسـتند. رنـگ میوه هـا در مرحلـه رسـیدگی کامـل زرد رنگپریـده یـا زرد مایـل بــه ســبز اســت. شــکل میوه هــا تخم مرغــی، پخــت، کشـیده یـا بیضـی کوتـاه اسـت. پوسـت کاملا بـه گوشـت چسـبیده اسـت و گوشـت میـوه دارای بافتـی تـرد، آبـدار و بسـیار تـرش اسـت

لیموی لیسبون
درختانــی پررشــد و تیــغدار هســتند کــه از باردهــی بالایی برخوردارنــد. درشــتی میوه هــا در حــد متوســط و شــکل آنهــا بیضــوی کشــیده بــا قاعــده مخروطــی و گردنـی نامشـخص اسـت. تعـداد بـذر در هـر میـوه متغیر و از بی بـذر تـا کم بـذر در نوسـان اسـت. ضخامـت پوسـت زیــاد و رنــگ آن در زمــان رســیدگی زرد اســت. بخــش خوراکـی میـوه بـه رنـگ سـبز مایـل بـه زرد و بافـت آن تـرد و آبـدار و مـزه آن خیلـی تـرش اسـت 

لیمو اورکا
رقمـی همه سـال آور اسـت و میوه هـا ریـز تـا متوسـط بـه شـکل بیضـوی کشـیده و گاهـی تخممرغـی واژگـون هســتند. تعــداد بــذر در میوه هــا متغیــر اســت، ولــی رقمــی کم بــذر یــا بی بــذر اســت. گوشــت میــوه هنــگام رســیدگی ســبز مایــل بــه زرد، تــرد، آبــدار و بــا مــزهای کامــ ًا تــرش اســت. میــوه در تمــام طــول ســال تولیــد میشــود، امــا بیشتریــن میــزان باردهــی آن اواخـر زمسـتان و فصـل بهـار و نیـز اوایـل تابسـتان اسـت. جـزء ارقـام زودرس و پرمحصـول محسـوب میشـود و در مقایسـه بـا سـایر ارقـام حساسـیت بیشتـری بـه سـرما و حملــه حشــرات از خــود نشــان میدهــد

گریپ فروت مارش
رقمـی بـا قـدرت رویشـی بالا و تـاج بـزرگ و گسـترده و پرمحصــول اســت. میوههــا از نظــر درشــتی در حــد متوسـط فاقد بذرنـد یـا تعـداد بـذر در آنهـا انـدک اسـت رنـگ میـوه در زمان رسـیدگی زرد کمرنـگ تـا زرد روشـن اسـت. پوسـت میـوه چرمـی بـا ضخامـت متوسـط اسـت و ;کاملا بـه گوشـت چسـبیده اسـت. گوشـت میـوه بـه رنـگ زرد نخـودی، بـا بافـت تـرد و بســیار پــرآب و خوشــمزه اســت. میوه هــا را میتــوان بـرای مـدت طولانی بـا حفـظ شـکل ظاهـری و کیفیـت داخلــی روی درخــت نگــه داشــت و بخوبــی حمل و نقــل و انبــار کــرد. ایــن رقــم دیررستریــن رقــم تجارتــی گریپ فــروت اســت

گریپ فروت استار روبی
میــوه اســتارروبی شــبیه بــه گریپ فــروت مــارش یــا ردبـاش اسـت، بـا ایـن تفـاوت کـه رنـگ گوشـت میـوه صورتـی پررنـگ اسـت. ایـن میـوه پررنگتریـن رنگدانـه را در بیــن گریپ فروتهــا دارد، ولــی انــدازه اش کوچکتــر از ســایر گریپفروتهــا اســت. ایــن رقــم حساســیت بیشتــری بــه قــارچ فایتوفتــورا، کمبــود مــواد غذایــی و دمــای پاییــن دارد

کشور ایران مقام هفتم را در میان کشورهای تولیدکنندهٔ مرکبات کسب کرده‌است، که در این میان استان‌های گیلان و مازندران بیشترین سهم در تولید مرکبات را دارا می‌باشند و پس از آن استان‌هایی نظیر خوزستان، فارس، کرمان و هرمزگان از دیگر تولیدکنندگان مهم مرکبات می‌باشند.